October 6, 2022
October 6, 2022

“બેન-હુર” નહીં દેખા તો કુછ નહીં દેખા..!

આ ફિલ્મનું શ્રેષ્ઠ પાસુ છે રથ સ્પર્ધાના દ્રશ્યો, જે આજ દિન સુધી દુનિયાની કોઇ ફિલ્મમાં શૂટ થયું નથી..

તે સમયે આ પહેલી જ એવી એક ફિલ્મ હતી જેણે એક સાથે વિવિધ કેટેગરીમાં 11 ઓસ્કાર પુરસ્કારો જીત્યા હતા..

11 લાખ ફૂટ શુટિંગ દ્રશ્યોમાંથી 19 હજાર ફૂટના દ્રશ્યો જ લેવાયા

1959ની હોલીવુડની ફિચર ફિલ્મ બેન-હુરને અત્યારસુધીની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો પૈકીની એક માનવામાં આવે છે. આ ફિલ્મ નિહાળવી એ ઘણા માટે હજુ પણ ઇસ્ટર પરંપરા (ખ્રિસ્તી ધર્મમાં એક મોટો ઉત્સવ) સમાન છે. કેમ કે તેમાં ઇશુ ખ્રિસ્તનું પાત્ર દર્શાવવામાં આવ્યુ છે. ફિલ્મના હીરોને પાણી પીવડાવતા અને વધસ્તંભના દ્રશ્યો છે. જો કે તેમાં ઇશુનો ચહેરો દર્શાવવામાં આવ્યો નથી પણ તેનો પહેરવેશથી અને તેના પાત્રથી દર્શકો સમજી જ જાય છે કે આ માનવતાના તારણહાર ઇશુ ખ્રિસ્ત જ છે. આ ફિલ્મ એક નવલકથા પર આધારિત છે જે 1880માં લ્યુ વોલેસ દ્વારા ઇશુ વિષે લખવામાં આવી હતી. સમગ્ર કથા કાલ્પનિક છે.

હોલીવુડના તે સમયના સિનેમેટિક સુવર્ણ યુગના જાણીતા ડિરેક્ટર વિલિયમ વાયલર દ્વારા આ ફિલ્મ દિગ્દર્શિત કરવામાં આવી હતી. 18 નવે.1959માં રોજ રજૂ ન્યૂયોર્ક શહેરના લોવના સ્ટેટ થીયેટરમાં થયેલી આ ફિલ્મનું બજેટ તે સમયે સૌથી મોટુ હતું. અને તેણે કમાણી પણ એટલી ઝડપી રીતે કરી જેટલી ઝડપે ધ કાશ્મિર ફાઇલ્સ અને આરઆરઆર દ્વારા કરવામાં આવી છે. તે સમયે આ પહેલી જ એવી એક ફિલ્મ હતી જેણે એક સાથે વિવિધ કેટેગરીમાં 11 ઓસ્કાર પુરસ્કારો જીત્યા હતા.. અને આ ફિલ્મ 70 એમએમમાં બની હતી. બેન-હુરમાં ચાર્લટોન હેસ્ટન દ્વારા મુખ્ય પાત્ર જુડાહ બેન-હરનું ભજવવામાં આવ્યું હતું. ફિલ્મમાં તેના મિત્ર કે ત્યારબાદ તે તેમનો દુશ્મન થઇ જાય છે તે મેસાલાનું પાત્ર સ્ટીફન બોયોડે ભજવ્યું હતું.

વાર્તા કંઇક આવી છે કે,

બેન-હુર એક શ્રીમંત યુવાન યહૂદી સમુદાયનો છે અને શક્તિશાળી રોમન સામ્રાજયના રાજકુમાર મેસાલાનો બાળપણનો મિત્ર છે. એક અકસ્માત અને ખોટો આરોપ બેન-હરની ધરપકડ તરફ દોરી જાય છે, મેસાલા, જે ભ્રષ્ટ અને અહંકારી બની ગયો છે, તે બેન-હરને દેશનિકાલ કરીને અને તેના પરિવારને જેલમાં ધકેલી દે છે અને બેન-હરનો પરિવાર અલગ થઈ જાય છે.

બેન-હરને રોમન વોર ગેલીમાં યુધ્ધ જહાજ ચલાવવા ખલાસી ગુલામ તરીકેની સજા આપવામાં આવી છે . રસ્તામાં, તે અજાણતા ઈસુને મળે છે. તે વખતે બેન-હર પાણી માટે તરસતો હોય છે પણ ક્રૂર સૈનિકોને તેને પાણી પીવા દેતા નથી તે વખતે ઇશુ ખ્રિસ્ત હાથમાં તે વખતની શૈલીનો પાણીનો કટોરો લઇને આવે છે.. ઇશુને જોઇને ક્રૂર સૈનિકો ડરીને દૂર થઇ જાય છે અને ઇશુ પોતાના હાથે બેન-હરને પાણી પીવડાવે છે.

એકવાર વહાણમાં સવાર થયા પછી, તેનો પ્રભાવ અને શક્તિ તથા સ્વભાવ વગેરે જોઇને રોમન એડમિરલ, ક્વિન્ટસ એરિયસ તેનાથી પ્રભાવિત થાય છે, અને બેન-હુરને હાથ-પગમાં બાંધેલી સાંકળોમાંથી મુક્ત કરે છે. જે વાસ્તવમાં એડમિરલની તરફેણમાં જ કામ આવે છે. કારણ કે જ્યારે તેના જહાજ પર ચાંચિયાઓ દ્વારા હુમલો કરવામાં આવે છે અને છેવટે ડૂબી જાય છે, ત્યારે બેન-હર તેને ડૂબતા બચાવે છે.

એડમિરલ એરિયસ ત્યારબાદ બેન-હરની સાથે એક પુત્ર તરીકે વર્તે છે, અને વર્ષો સુધી તેને તાકતવર અને મજબૂત બને છે અને બેન-હુર વિજયી રથ રેસર બને છે. તેને રથ ચલાવવાની મળેલી તાલીમ આખરે મેસાલા સાથે રથ રેસમાં ક્લાઇમેટિક શોડાઉન તરફ દોરી જાય છે, જેમાં બેન-હુર વિજેતા બને છે. રથ રેસમાં બેન-હુરને મારવાનો પ્રાયસ કરનાર મેસાલા ઘોડાઓની નીચે આવી જઇને ગંભીર રીતે ઘાયલ થઇ જાય છે. બેનહુર તેને કહે છે કે હું જીતી ગયો પણ ઘાયલ મેસાલા મરતાં પહેલા બબડે છે કે, રેસ હજુ પૂરી થઇ નથી.. તારી બેન અને માતાને મેં કેદ કરી છે અને શહેરથી દૂર જ્યાં કુષ્ટરોગીઓને રાખવામાં આવે છે ગુફામાં છે…..

બેન-હુરનું આખરે તેની માતા અને બહેન સાથે પુનઃમિલન થાય ત્યારે તેઓ રક્તપિત્તથી પીડાતી હોય છે. પરંતુ ઈસુ ખ્રિસ્તને વધ સ્તંભ પર ચડાવ્યાં બાદ ઇશુના શરીરમાંથી વહી રહેલી રક્તધારા તે વખતે થયેલા વરસાદ જાણે કે ઇશુના જવાથી આકાશ પણ રડી પડ્યો હોય તેમ થયેલા વરસાદના પાણીમાં ભળતાં તે પવિત્ર પાણીમાં બેન-હરના કુષ્ટરોગી માતા અને બેન ભીંજાતા ચમત્કારિક રીતે સાજા થાય છે. યાદ રહે કે ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ રક્તપિત રોગીઓની સૌથી વધારે સેવા કરે છે તેનું એક કારણ કદાજ આ પણ હોઇ શકે. નવલકથાના લેખક વોલેસે લખ્યું કે તેમણે બેન-હુર નામ એટલા માટે પસંદ કર્યું “કારણ કે તે બાઈબલમાંનું હતું,

આ ફિલ્મનું શ્રેષ્ઠ પાસુ છે રથ સ્પર્ધાના દ્રશ્યો. જે આજ દિન સુધી દુનિયાની કોઇ ફિલ્મમાં શૂટ થયું નથી. રથની હરિફાઇના અખાડાને જેરુસલેમના ઐતિહાસિક સર્કસના આધારે બનાવવામાં આવ્યો હતો. 18 એકર (7.3 હેક્ટર) આવરી લેતો, તે સમયે બનાવવામાં આવેલો સૌથી મોટો ફિલ્મ સેટ હતો. $1 મિલિયનના ખર્ચે બાંધવામાં આવેલ, ખડકની ખાણમાંથી અંડાકાર મેદાન બનાવવામાં એક હજાર કામદારોને એક વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો હતો.

રેસટ્રેકમાં 1,500-ફૂટ (460 મીટર) લાંબી સીધી અને પાંચ માળની ઊંચી ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડ હતી. ગ્રાન્ડસ્ટેન્ડ ઊભા કરવા માટે 250 માઇલ (400 કિમી) કરતાં વધુ મેટલ ટ્યુબિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

સેટની બાજુમાં એક સરખા કદનો રથ ટ્રેક બનાવવામાં આવ્યો હતો અને તેનો ઉપયોગ ઘોડાઓને તાલીમ આપવા અને કેમેરા શોટ્સ લેવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો.

ફિલ્મ માટે કુલ 1,100,000 ફૂટ (340,000 મીટર) શૂટ કરવામાં આવ્યું હતું. સંપાદક જ્હોન ડી. ડનિંગના જણાવ્યા અનુસાર , ફિલ્મનો પ્રથમ કટ સાડા ચાર કલાકનો હતો.

અભિનેત્રીઓ માર્થા સ્કોટ અને કેથી ઓ’ડોનેલે નવેમ્બર 1958નો લગભગ આખો મહિનો સંપૂર્ણ રક્તપિત્તના મેક-અપ અને કોસ્ચ્યુમમાં વિતાવ્યો હતો જેથી વાયલર જ્યારે અન્ય શોટ્સ બરાબર ન ગયા ત્યારે “રક્તપિત્તના દ્રશ્યો” શૂટ કરી શકે..

બજેટમાં 10,000 એક્સ્ટ્રાની ભરતી માટે, અને સેંકડો ઊંટ, ગધેડા, ઘોડા અને ઘેટાંની ખરીદી માટે 100,000 થી વધુ પોશાકો અને 1,000 બખ્તરના સૂટ બનાવવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. કોસ્ચ્યુમ ડિઝાઇનર એલિઝાબેથ હેફેન્ડન 100 વોર્ડરોબ ફેબ્રિકેટર્સના સ્ટાફની દેખરેખ રાખી હતી જેમણે ફિલ્મનું શૂટિંગ શરૂ થયું તેના એક વર્ષ પહેલાં જ ફિલ્મ માટે કોસ્ચ્યુમનું ઉત્પાદન કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.

ખાસ રેશમ થાઇલેન્ડથી આયાત કરવામાં આવ્યું હતું, પશ્ચિમ જર્મનીમાં ઉત્પાદિત બખ્તર અને યુનાઇટેડ કિંગડમ અને દક્ષિણ અમેરિકાના વિવિધ દેશોમાં વૂલન્સ બનાવવામાં આવી અને એમ્બ્રોઇડરી કરવામાં આવી હતી. યુનાઇટેડ કિંગડમમાં પણ ચામડાની ઘણી વસ્તુઓ હાથથી બનાવવામાં આવતી હતી, જ્યારે ઇટાલિયન જૂતા બનાવનારાઓ બૂટ અને ચંપલનું ઉત્પાદન કરતા હતા. કોસ્ચ્યુમ માટે ફીત ફ્રાન્સથી આવી હતી, જ્યારે કોસ્ચ્યુમ જ્વેલરી સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડમાં ખરીદવામાં આવી હતી. ઉત્પાદન માટે વિગ અને દાઢી બનાવવા માટે ઇટાલીના પીડમોન્ટ પ્રદેશમાં મહિલાઓ દ્વારા 400 પાઉન્ડ (180 કિગ્રા) થી વધુ વાળ દાનમાં આપવામાં આવ્યા હતા.

રથ દોડનું આયોજન પૂર્ણ થતાં લગભગ એક વર્ષ જેટલો સમય લાગ્યો હતો.નવેમ્બર 1957માં યુગોસ્લાવિયા અને સિસિલીમાંથી સિત્તેર ઘોડા ખરીદવામાં આવ્યા હતા. ડેનેસી બ્રધર્સની પેઢીએ ૧૮ રથ બનાવ્યા, જેમાંથી નવનો ઉપયોગ પ્રેક્ટિસ માટે કરવામાં આવ્યો, દરેકનું વજન ૯૦૦ પાઉન્ડ (૪૧૦ કિગ્રા) હતું.

હિરો હેસ્ટન અને રાજકુમાર બોયડ બંનેએ રથ કેવી રીતે ચલાવવો તે શીખવું પડ્યું. હેસ્ટન, એક અનુભવી ઘોડેસવાર હતો., તેણે રોમમાં આવ્યા પછી દરરોજ ત્રણ કલાકના રથ ચલાવવાના પાઠ લીધા અને ઝડપથી કુશળતા મેળવી હતી. હેસ્ટનને ખાસ કોન્ટેક્ટ લેન્સ પહેરાવવામાં આવ્યા હતા જેથી તેની આંખોને ઇજા ન પહોંચે.

રથના દ્રશ્યને કુલ $1 મિલિયનના ખર્ચે ફિલ્માવવામાં પાંચ અઠવાડિયા (ત્રણ મહિના સુધી ફેલાયેલા) લાગ્યા હતા અને તેને પૂર્ણ કરવા માટે 200 માઈલ (320 કિમી) કરતા વધુની દોડની જરૂર હતી. મેસાલાના કાંટાળા પૈડાના હુમલાની અસરોથી રથના પૈડાં અને એક્સેલ્સ છૂટાં પડતાં બતાવવા માટે ડાયનામાઇટ ચાર્જનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.

ત્રણ જીવંત ડમીને રેસમાં મુખ્ય બિંદુઓ પર મૂકવામાં આવ્યા હતા જેથી માણસો રથ દ્વારા દોડી જાય તેવો દેખાવ આપી શકે. જોકે, ઘોડાઓએ કાર કરતાં વધુ ઝડપથી દોડતા હોવાથી શૂટ કરવામાં અંતરાયો આવતા હતા. પ્રોડક્શન કંપનીએ વધુ શક્તિશાળી અમેરિકન કાર ખરીદી, પરંતુ ઘોડાઓ હજુ પણ ખૂબ જ ઝડપી હતા…

આજે પણ આ ફિલ્મ તમામને જોવી ગમે એવી છે અને આપણને એવી અનુભૂતિ કરાવે કે આપણે પણ એ મધ્યયુગીન સમયકાળ છીએ. કઆસ કરીને રથોની હરિફાઇ દિલધડક અને રોમાંચકારી જમા પાસુ છે.

જ્યારે બેન-હુર ફિલ્મને તેના અંતિમ સ્વરૂપમાં સંપાદિત કરવામાં આવી હતી, ત્યારે તે 213 મિનિટ ચાલી હતી અને તેમાં માત્ર 19,000 ફૂટ (5,800 મીટર) ફિલ્મનો સમાવેશ થતો હતો. એટલે કે કુલ 1,100,000 ફૂટમાંથી 19 હજાર ફૂટ શૂટીંગ દ્રશ્યોનો ઉપોયગ થઇ શક્યો હતો. શૂટિંગ અઠવાડિયામાં છ દિવસ, દિવસમાં 12 થી 14 કલાક ચાલતું હતું..”

 51 ,  1 

Gujarat Vandan © 2021, All Rights Reserved