October 6, 2022
October 6, 2022

દો બીઘા જમીન-ગરીબ મહંતો આજે પણ એ જ સ્થિતિમાં છે..!

આ ફિલ્મમાં બિમલ રોયે કિસાનોનું શોષણ, જમીનદારોની મનમાની-મોટા શહેરોનું વરવુ કલ્ચર હુબહુ દર્શાવ્યુ છે

આ ફિલ્મના કેટલાક દ્રશ્યોની ઉપકાર અને લગાનમાં નકલ કરવામાં આવી છે

(ખાસ અહેવાલ – દિનેશ રાજપૂત)

બોલીવુડમાં નિર્માતા- દિગ્દર્શકોમાં બિમલ રોયનું નામ સત્યજીત રે, શ્યામ બેનેગલ, મૃણાલ સેન, રાજકપૂરની જેમ સન્માનપૂર્વક લેવાય છે. 1953માં તેમણે બનાવેલી ફિલ્મ દો બીઘા જમીન આટલા વર્ષો બાદ આજે પણ ભારતના કિસાનોનીદયનીય હાલતને બ્યાન કરે છે. વરસાદ માટે આકાશ તરફ ટીકી ટકીને ચાતક નજરે જોયા કરવુ, વરસાદ આવે તો આનંદ ઉલ્લાસ અને વરસાદ ન આવે તો જાણે બધુ ખલ્લાસ…એવી લાગણી જગતનો તાત આજે 21મી સદીમાં પણ અનુભવે છે તો 20મી સદીમાં આઝાદીના 6 વર્ષ બાદ બનેલી આ ફિલ્મનો ગામડાનો કિસાન શંભુ (બલરાજ સહાની) અને તેનો પરિવાર ન અનુભવે તો જ નવાઇ લાગે. જો કે તેમાં વરસાદ કરતાં જમીનદારીપ્રથાનો શિકાર બનનાર ગરીબ કિસાનની કથા અને વ્યાથા છે.

એ સમયમાં સમાજવાદની બોલબાલા હતી. તો ગામડાઓમાં જમીનદારી પ્રથા, સામંતશાહી રાજ, જમીનદાર કહે એ જ સાચુ અને આખા ઇલાકામાં તેની આણ વર્તાતી હોય એવો એ વખતની પરિસ્થિતિ બિમલ રોયે દો બીઘા જમીનમાં દર્શાવીને એક ઉત્તમ કક્ષાની કલાસિક ફિલ્મ ભારતના અને વિદેશના દર્શકો સમક્ષ રજૂ કરી હતી. કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટીવલમાં આ ફિલ્મ સૌ પ્રથમવાર આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મેળવનાર ફિલ્મ હતી. ભારતમાં પણ તે પુરસ્કૃત થઇ હતી. આ ફિલ્મમાં તેની કથા પટકથા અને બલરાજ સહાની, નિરૂપા રોય (ફિલ્મ દિવારમાં અમિતાભ-શશીકપૂરની માની ભૂમિકા નિભાવનાર) તથા નાના પલસીકર અને પહાડી અવાજ ધરાવનાર મુરાદ( રઝામુરાદના પિતા) જેવા કસાયેલા કલાકારોએ અભિનયમાં જાન રેડી નાંખ્યો હતો.

દો બીઘા જમીન ( ‘બે વીઘા જમીન’) રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની બંગાળી કવિતા ” દુઇ બીઘા જોમી ” પર આધારિત છે., આ ફિલ્મમાં ભારતના પ્રારંભિક સમાંતર સિનેમામાં એક મહત્વપૂર્ણ ફિલ્મ માનવામાં આવે છે, અને એક ટ્રેન્ડ સેટર છે.

બિમલ રોયે ઇટાલિયન નિયો-રિયાલિસ્ટિક સિનેમાથી પ્રેરિત અને 1948માં વિટ્ટોરિયો ડી સિકાની ફિલ્મ સાઇકલ થીવ્ઝ( સાયકલ ચોર) જોયા પછી દો બીઘા જમીન બનાવી હતી. બિમલ રોયની મોટાભાગની ફિલ્મોની જેમ, આ ફિલ્મમાં પણ આર્ટ અને કોમર્શિયલ સિનેમા એમ બન્નેમું મિશ્રણ છે જે હજુ પણ બેન્ચમાર્ક તરીકે જોવામાં આવે છે. તેમણે ભારતીય નિયો-રિયાલિસ્ટ મૂવમેન્ટ-નવી વાસ્તવવાદી ચળવળ- અને 1950ના દાયકામાં શરૂ થયેલી ભારતીય નવી તરંગમાં ભાવિ સિનેમા નિર્માતાઓ માટે માર્ગ મોકળો કર્યો હતો.

આ ફિલ્મ નીચા નગર પછી, ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ મૂવી એવોર્ડ જીતનારી પ્રથમ ફિલ્મ અને કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર જીતનારી પ્રથમ ભારતીય ફિલ્મ બની હતી જેણે પામ ડી’ઓર (ગ્રાન્ડ પ્રાઇઝ) જીત્યો.. તે કાર્લોવી વેરી ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં સામાજિક પ્રગતિ પુરસ્કાર પણ મેળવ્યો હતો. 2005માં, ઇન્ડિયાટાઇમ્સ મૂવીઝે આ ફિલ્મને બોલિવૂડની ટોચની 25 “મસ્ટ સી ફિલ્મ્સ”માં સ્થાન આપ્યું હતું. ફિલ્મ ચીન અને યુએસએસઆર( આજનું રશિયા)માં પણ રિલીઝ થઈ હતી.

આ ફિલ્મ ટ્રેજડી ક્વીન મીના કુમારીની તેની 33 વર્ષની લાંબી કારકિર્દીમાં પ્રથમ વાર મહેમાન કલાકારની ભૂમિકા પણ દર્શાવે છે. આ જા રી આ નિંદિયા…લોરી ગીત તેના પર ચિત્રિત છે.

આમિરખાનની ફિલ્મ લગાનનું ગીત કાલે મેઘા કાલે મેઘા પાની તો બરસાઓ..ના તમામ દ્રશ્યો દો બીઘા જમીનના ગીત હરિયાલા સાવન ઢોલ બજાતા આયા..પર આધારિત છે તો મનોજકુમારની સફળ ફિલ્મ ઉપકારના ગીત મેરે દેશ કી ધરતી…ના કેટલાક દ્રશ્યો પણ આ ફિલ્મમાંથી પ્રેરિત છે.

ફિલ્મની વાર્તા, એક ખેડૂત, શંભુ મહેતોની આસપાસ ફરે છે, જે તેની પત્ની પાર્વતી(નિરૂપા રોય), પુત્ર કન્હૈયા (રતનકુમાર) અને પિતા ગંગુ (નાના પલસીકર)સાથે દુષ્કાળથી પીડિત નાના ગામમાં રહે છે. વર્ષોના દુષ્કાળ પછી, આ પ્રદેશમાં આખરે વરસાદ પડે છે, જે ખેડૂતોમાં આનંદ અને ઉલ્લાસ ભરી દે છે. શંભુ પાસે બે વીઘા જમીન છે (એક વિઘા એક એકર જમીનના બે તૃતીયાંશ ભાગની સમકક્ષ કહી શકાય ), જે સમગ્ર પરિવાર માટે આજીવિકાનું એકમાત્ર સાધન છે. સ્થાનિક જમીનદાર ઠાકુર હરનામ સિંહ (મુરાદ) તેમની જમીનના મોટા ટુકડા પર એક મિલ બાંધવા માટે કેટલાક ઉદ્યોગપતિઓ સાથે ભાગીદારી કરે છે, જે બદલામાં, તેમના મતે, તેમને નફો અને ગામમાં સમૃદ્ધિ લાવશે. સમસ્યા માત્ર એ છે કે હરનામ સિંહની જમીનની વચ્ચે શંભુની બે વીઘા જમીન આવેલી છે.

જમીનદારને ખૂબ અભિમાન છે કે તે તેના દેવાદાર અને ગરીબ કિસાન શંભુની જમીન ખરીદી લેશે. શંભુએ, અન્ય કિસાનોની જેમ ઘણી વખત જમીનદાર પાસેથી પૈસા ઉછીના લીધા છે અને તેનું દેવું ચૂકવ્યું નથી. હરનામસિંહ શંભુને બોલાવે છે અને શંભુને તેના દેવાના બદલામાં તેની જમીન વેચવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. શંભુ પોતાની આજીવિકાનું એકમાત્ર સાધન વેચવા માટે સંમત નથી. ઇનકારથી ગુસ્સે થઈને, હરનામ સિંહ તેને બીજા દિવસે તેનું દેવું ચૂકવવા અથવા તેની જમીનની હરાજીનું જોખમ લેવાનો આદેશ આપે છે…

શંભુ તેના પિતા સાથે આ મુદ્દા પર ચર્ચા કરવા ઘરે પાછો ફર્યો; પિતા અને પુત્રના આંકડા મુજબ દેવું રૂ. 65 (આજના સમયમાં નવી પેઢીના 65 રૂપિયાનો માવો કે કોફી પી જાય છે) શંભુ દરેક રીતે તેની જમીન બચાવવા માંગે છે અને તેની પત્નીની સોનાની બુટ્ટી સહિત તેની ઘરની તમામ વસ્તુઓ વેચે છે. જ્યારે શંભુ તેનું 65 રૂપિયાનું દેવું ચૂકવવા હરનામ સિંહના મુનીમને મળે છે. ત્યારે તે વ્યાજ સહિતની રકમમાં જમીનદારના કહેવાથી ગોટાળા કરીને હિસાબ કરીને કહે છે કે શંભુએ માત્ર 65 રૂપિયા નહીં પણ કુલ તેની પાસે ખરેખર રૂ. 235/ લેવાના નિકળે છે.

જમીનદાર શંભુના પિતા ગંગુ દ્વારા આપવામાં આવેલી મજૂરીને દેવાની ચૂકવણીના ભાગ તરીકે ધ્યાનમાં લેવાનો ઇનકાર કરે છે. આ કેસ કોર્ટમાં જાય છે અને શંભુ, અભણ હોવાને કારણે, જજને સમજાવવામાં નિષ્ફળ જાય છે કે મુનીમે કેવી રીતે હિસાબમાં ગોટાળા કર્યા અને કેવી રીતે તેણે કોઈ રસીદની માંગ કરી નહીં. શંભુ કેસ હારી જાય છે અને ન્યાયાધીશે શંભુને 3 મહિનામાં હરનામ સિંહને 235 ચુકવી આપવા આદેશ આપે છે.

શંભુ હવે પૈસા મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે. તેની પાસે કોઈ જામીગીરી ન હોવાથી તે લોન મેળવી શકતો નથી. તેનો એક મિત્ર તેને કલકત્તા (હવે કોલકાતા ) જવાનો વિચાર આપે છે અને તેનું દેવું ચૂકવવા માટે પૂરતા પૈસા કમાવવા માટે નોકરી મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. શંભુને આ વિચાર ગમે છે પરંતુ તેની પત્નીના પ્રતિકારનો સામનો કરવો પડે છે કારણ કે તે ગર્ભવતી છે અને તેનાથી દૂર રહેવા માંગતી નથી. શંભુ તેને સમજાવે છે કે તે ફક્ત 3 મહિનાની જ તો વાત છે. અને તેનાથી તેના પરિવાર અને ટૂંક સમયમાં જન્મેલા બાળકને ફાયદો થશે. પુત્ર કન્હૈયા પણ તેના પિતા સાથે જોડાવા માંગે છે, પરંતુ શંભુ ના પાડે છે અને તેને ઠપકો આપે છે. કલકત્તા જતી ટ્રેનમાં, શંભુ કન્હૈયાને તેમાં છુપાયેલો જુએ છે અને છેવટે પોતની સાથે લઇ જાય છે.

કલકત્તામાં શંભુ અને કન્હૈયાની.સાથે કોઈ વાત કરવા તૈયાર નથી, કન્હૈયા લાલુ ઉસ્તાદ નામના સ્ટ્રીટ સાઇડ શૂ-શાઇનર-બુટપોલીશ કરનાર) સાથે મિત્રતા કરે છે. તેઓ ફૂટપાથ પર સૂતા હોય ત્યારે તેમની છેલ્લી સંપત્તિ પણ ગુમાવે છે. કન્હૈયા બીમાર પડે છે અને શંભુ ચાની કીટલી વાલા અને મકાનમાલિકની દત્તક લીધેલી પૌત્રી રાનીની મદદથી ઝૂંપડપટ્ટીમાં એક નાનકડો ઓરડો ભાડે લે છે. ભાડું ચૂકવવા માટે શંભુ કૂલી તરીકે કામ કરે છે. શંભુ એક જૂના રિક્ષાચાલક સાથે મિત્રતા કરે છે, જે તેને રિક્ષાચાલક તરીકે લાઇસન્સ મેળવવામાં મદદ કરે છે. કન્હૈયા જૂના રિક્ષાચાલક અને લાલુની મદદથી જૂતા-ચમકાવવાનું કામ લઈને તેના પરિવારને મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. ગામમાં પાર્વતી શંભુને પત્રો લખવા અને સંપર્કમાં રહેવા માટે ઠકુરાઇન મીનાકુમારીની મદદ લે છે.

ત્રીજા મહિનાના અંતની નજીક, શંભુ પૈસા કમાવવા અને બચાવવા માટે ઉતાવળો બની જાય છે. એક દિવસ, એક વ્યક્તિ શંભુને તેની ગર્લફ્રેન્ડને લઈ જતી બીજી હાથરિક્ષાનો પીછો કરવા કહે છે. શંભુને વધુ પૈસા માટે ખૂબ જ ઝડપથી રિક્ષા ખેંચવાનું કહેવામાં આવે છે. રિક્ષાનું વ્હીલ તૂટી જાય છે અને શંભુનો અકસ્માત થાય છે. પોતાના પિતાની હાલત જોઈને કન્હૈયા ઝડપી પૈસા કમાવવા માટે પાકીટમાર ગેંગમાં જોડાય છે. આ જાણીને શંભુ ગુસ્સે થઈ જાય છે અને કન્હૈયાને માર મારે છે. દરમિયાન, પાર્વતી ચિંતિત થઈ જાય છે કારણ કે તેણીને શંભુ તરફથી કોઈ પત્ર અથવા પૈસા મળ્યા નથી. તે સ્થાનિક બાંધકામ સાઇટ પર કામ કરવાનું છોડી દે છે અને જ્યારે તેને શંભુના અકસ્માતના સમાચાર મળે છે ત્યારે તે નાસીપાસ થઈ જાય છે. ગંગુ પથારીવશ છે અને તેને ખૂબ તાવ છે તેમ છતાં પાર્વતી શહેરમાં શંભુની મુલાકાત લેવાનું નક્કી કરે છે.

પાર્વતી કલકત્તા પહોંચે છે અને એક અજાણી વ્યક્તિ તેને બીજાની પાસે લઈ જાય છે, જે દાવો કરે છે કે તે શંભુને ઓળખે છે અને તેને પોતાની પાસે લઈ જશે. તે તેને તેના શેડમાં લઈ જાય છે અને તેણીનો સામાન ચોરી કરવાનો પ્રયાસ કરે છે અને તેના પર બળાત્કાર કરે છે. પાર્વતી ત્યાંથી ભાગી જાય છે પરંતુ કારની નીચે આવે છે. તેની આસપાસ ભીડ ભેગી થાય છે અને તેઓ તેને હોસ્પિટલ લઈ જવા માટે રિક્ષા બોલાવે છે. શંભુ, જે ત્યાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, તે સવારી લઇ જવા તૈયાર છે અને તે જોઈને ચોંકી જાય છે કે સવારી બીજુ કેોઇ નહીં પણ તેની પોતાની પત્ની જ છે.. અને ઘાયલ છે. દરમિયાન, કન્હૈયા, તેના પિતાની ગરીબ સ્થિતિનો સામનો કરી શકતો નથી, તે એક મહિલા પાસેથી પૈસા ચોરીને ઝૂંપડપટ્ટીમાં પાછો ભાગી જાય છે. તેને તેની માતાની હાલતની ખબર પડી અને હોસ્પિટલ દોડી ગયો. તે તેની ઘાયલ માતાને જોઈને રડે છે અને પોતાની જાતને કોસે છે કે ભગવાને તેમને સજા કરી છે કારણ કે તેણે પૈસા ચોર્યા હતા. તે પૈસાના ટુકડા કરી નાખે છે. ડૉક્ટરો શંભુને કહે છે કે તેણે તેની પત્નીને બચાવવા માટે દવા અને લોહીના પૈસા ખર્ચવા પડશે. જેમતેમ કરીને તેને બચાવે છે.

આ તરફ ગામમાં,દેવુ નહીં ચુકવી શકતા સંભુની જમીનની હરાજી થાય છે અને શંભુનો પિતા ગંગુ પાગલ બની જાય છે. જમીન, જે હવે જમીનદારની માલિકીની છે, શંભુની દો બીઘા જમીન પર મિલનું બાંધકામ શરૂ થાય છે. શંભુ અને તેનો પરિવાર ગામ પરત ફરે છે, માત્ર તેમની જમીન અને તેના પર બાંધવામાં આવી રહેલી મિલને જોવા માટે… શંભુ પોતાની દો બીઘા જમીનમાંથી મુઠ્ઠીભર માટી મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ સુરક્ષા ગાર્ડ દ્વારા તેને અટકાવવામાં આવે છે. શંભુ અને તેનો પરિવાર તેમની પોતાની માલીકીની જમીનથી પાછા ફરીને જોતાં જોતાં દૂર જઇ રહ્યાં છે…દૂર જઇ રહ્યાં છે… અને ફિલ્મનો અંત થાય છે….

શરૂઆતમાં બિમલ રોયે પૌડી જયરાજ , ત્રિલોક કપૂર અને નઝીર હુસૈનને મુખ્ય ભૂમિકામાં કાસ્ટ કરવાની યોજના બનાવી હતી, પછી તેણે હમ લોગ (1951) માં બલરાજ સાહનીની ભૂમિકા જોઈ અને તેને કાસ્ટ કરવાનું નક્કી કર્યું. રોયના આ નિર્ણયની તેમની ટીમ દ્વારા ટીકા કરવામાં આવી હતી કારણ કે સાહનીએ મોટાભાગે સમૃદ્ધ ભૂમિકાઓ કરી હતી. પોતાની ભૂમિકા માટે વધુ સારી રીતે તૈયારી કરવા માટે, બલરાજ સાહનીએ ખરેખર કલકત્તાની શેરીઓમાં રિક્ષા ખેંચવાની પ્રેકટીસ કરી હતી. તેણે ઘણા રિક્ષાચાલકો સાથે વાર્તાલાપ કર્યો અને તેમાંથી કેટલાક મૂવીમાં દર્શાવવામાં આવેલી પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યા હતા. અભિનેત્રી નિરુપા રોય તે સમય સુધી તેણે ઘણી પૌરાણિક ફિલ્મોમાં હિંદુ દેવીની ભૂમિકા ભજવી હતી. તે પાર્વતીના રોલમાં હતી. આ ફિલ્મમાં ભાવુક અને લાગણીશીલ દ્રશ્યો માટે સાચે જ રડી પડી હતી, અને કહ્યું હતું કે, “આ પહેલી ફિલ્મ છે જેમાં મેં આંસુ માટે ગ્લિસરીનનો ઉપયોગ કર્યો નથી…”

આ ફિલમમાં હૃષીકેશ મુખર્જી, કે જેઓ ત્યારબાદ એક સફળ નિર્માતા અને ડીરેક્ટર બન્યા હતા તેઓ આ ફિલ્મના સંપાદક અને દૃશ્ય લેખક હતા. તેણે મીના કુમારીને પૂછ્યું કે શું તે આ ફિલ્મમાં કેમિયો કરશે, મીનાકુમારીએ ફિલ્મના ફોટા અને કેટલાક દ્રશ્યો જોયા પછી સંમતિ આપી હતી.

 73 ,  1 

Gujarat Vandan © 2021, All Rights Reserved