Super El Ninos: વિશ્વભરમાં હવામાનના બદલાતા સ્વરૂપ વચ્ચે સુપર અલ નીનોને લઈને ચિંતા વધી રહી છે. યુનિવર્સિટી ઑફ શિકાગો સાથે સંકળાયેલી ક્લાઇમેટ ઇમ્પેક્ટ લેબે તૈયાર કરેલા El Niño Heat Mortality Tracker મુજબ, જૂન 2026થી માર્ચ 2027 સુધીમાં અસાધારણ ગરમી સાથે સંકળાયેલા અંદાજે 8.57 લાખ વધારાનાં મોત થઈ શકે છે. આમાંથી 3.73 લાખ જેટલાં મોત ઓક્ટોબર 2026થી માર્ચ 2027ના છ મહિનામાં થવાની આગાહી છે. ભારત પણ સૌથી વધુ જોખમ ધરાવતા દેશોમાં સામેલ છે. જોકે, આ આંકડા વૈજ્ઞાનિક મોડેલ પર આધારિત અંદાજ છે, નિશ્ચિત મૃત્યુઆંક નહીં.
સુપર અલ નીનો શું છે અને તે કેમ જોખમી છે?
અલ નીનો પ્રશાંત મહાસાગરના ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધારે થવાની અને વાતાવરણના પરિભ્રમણમાં ફેરફાર થવાની કુદરતી આબોહવાકીય ઘટના છે. તેની અસર દુનિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાં તાપમાન, વરસાદ અને પવનની પેટર્ન પર પડી શકે છે. જ્યારે અલ નીનો અસાધારણ રીતે મજબૂત બને છે, ત્યારે તેને સામાન્ય રીતે ‘સુપર અલ નીનો’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે ગરમી અને દુષ્કાળનું જોખમ વધી શકે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં અતિશય વરસાદ અને પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. વિશ્વ હવામાન સંગઠન (WMO)ના ઓક્ટોબર 2026ના અહેવાલ મુજબ, પ્રશાંત મહાસાગરમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન વધવાની શક્યતા છે અને અલ નીનો ડિસેમ્બર આસપાસ તેની ટોચે પહોંચી શકે છે. તેની અસર વૈશ્વિક તાપમાન અને વરસાદની પેટર્ન પર પડી શકે છે.
6 મહિનામાં 3.73 લાખ મોતનો અંદાજ કેમ?
ક્લાઇમેટ ઇમ્પેક્ટ લેબના El Niño Heat Mortality Trackerમાં વિશ્વના આશરે 3,700 રાજ્યો, પ્રાંતો અને અન્ય વહીવટી વિસ્તારોના આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. આ સાધન ભૂતકાળના તાપમાન અને મૃત્યુદરના સંબંધના આધારે ગરમી સાથે સંકળાયેલા વધારાના મૃત્યુનું અનુમાન આપે છે.
ટ્રેકરના તાજેતરના અંદાજ મુજબ:
- જૂન 2026થી માર્ચ 2027: અસાધારણ ગરમી સાથે સંકળાયેલાં આશરે 8.57 લાખ વધારાનાં મોત થવાની સંભાવના.
- ઓક્ટોબર 2026થી માર્ચ 2027: આગામી છ મહિનામાં અંદાજે 3.73 લાખ વધારાનાં મોત થઈ શકે છે.
- ભારત: છ મહિનાના સમયગાળામાં ગરમી સાથે સંકળાયેલા આશરે 55 હજાર વધારાનાં મોતનો અંદાજ.
- નાઇજીરિયા: આશરે 56 હજાર વધારાનાં મોતનો અંદાજ, જે સૌથી ઊંચા આંકડાઓમાંનો એક છે.
આ આંકડાઓ સામાન્ય પરિસ્થિતિની સરખામણીમાં વધારાના સંભવિત મૃત્યુ દર્શાવે છે. તેનો અર્થ એ નથી કે આટલા લોકોનાં મોત થઈ ચૂક્યાં છે અથવા તમામ મૃત્યુનું એકમાત્ર કારણ અલ નીનો જ હશે.
ભારતમાં સૌથી વધુ અસર ક્યાં પડી શકે?
ટ્રેકરના અંદાજ પ્રમાણે, ભારત વિશ્વના સૌથી વધુ જોખમ ધરાવતા દેશોમાં સામેલ છે. આશરે 55 હજાર વધારાનાં ગરમી સંબંધિત મૃત્યુનો અંદાજ ચિંતાજનક છે. આમાંથી મોટાભાગની અસર માર્ચ 2027 દરમિયાન થવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. ભારત માટે ગરમીનું જોખમ ખાસ કરીને મહત્ત્વનું છે, કારણ કે દેશના ઘણા વિસ્તારોમાં ઉનાળામાં તાપમાન પહેલેથી જ ઊંચું રહે છે. લાંબા સમય સુધી ગરમી રહે તો બહાર કામ કરતા મજૂરો, ખેડૂતો, વૃદ્ધો, નાના બાળકો અને પૂરતી આરોગ્યસુવિધા અથવા ઠંડકની વ્યવસ્થા ન ધરાવતા લોકો વધુ જોખમમાં આવી શકે છે. જોકે, આ અંદાજના આધારે ગુજરાત કે ભારતના કોઈ ચોક્કસ શહેરમાં કેટલાં મોત થશે તે નક્કી કરી શકાય નહીં. સ્થાનિક અસર તાપમાન, ભેજ, વરસાદ, ગરમીના મોજાની અવધિ અને લોકોને મળતી આરોગ્યસુવિધાઓ પર નિર્ભર રહેશે.
નીનો 3.4 વિસ્તારમાં તાપમાનમાં મોટો ઉછાળો
અલ નીનોની તીવ્રતા માપવા માટે પ્રશાંત મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારમાં આવેલા ‘નીનો 3.4’ ક્ષેત્રના સમુદ્રની સપાટીના તાપમાનનો ઉપયોગ થાય છે. વિશ્વ હવામાન સંગઠનના ઓક્ટોબરના અંદાજ મુજબ, ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર 2026 દરમિયાન આ ક્ષેત્રમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં આશરે 3.7 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધારે થઈ શકે છે. આ આગાહી અસાધારણ રીતે મજબૂત અલ નીનોની સંભાવના દર્શાવે છે. સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં 3.4 ડિગ્રી વધારે હોવાનો અર્થ એ નથી કે સમગ્ર પૃથ્વીનું તાપમાન એટલું વધી જશે. આ આંકડો પ્રશાંત મહાસાગરના ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં સામાન્ય તાપમાનની સરખામણીમાં જોવા મળતી વિસંગતતા દર્શાવે છે.
અલ નીનો ભારતના ચોમાસા અને ખેતીને કેવી રીતે અસર કરી શકે?
અલ નીનો ભારતના ચોમાસા પર અસર કરી શકે છે, પરંતુ દરેક અલ નીનો દરમિયાન ચોમાસું નબળું જ રહે એવું નથી. તેની અસર અન્ય આબોહવાકીય પરિબળો અને વાતાવરણની સ્થિતિ પર પણ આધારિત હોય છે.
સંભવિત અસરોમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
- ગરમીનાં મોજાં: કેટલાક વિસ્તારોમાં તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધારે રહેવાની શક્યતા.
- વરસાદમાં ફેરફાર: કેટલાક વિસ્તારોમાં ઓછો વરસાદ અથવા વરસાદના સમય અને વિતરણમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
- ખેતી પર અસર: પાણીની અછત, સિંચાઈનો વધતો ખર્ચ અને પાકની ઉપજ અંગે જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
- આરોગ્યની સમસ્યાઓ: લાંબા સમય સુધી ગરમીમાં રહેવાથી હીટસ્ટ્રોક, ડિહાઇડ્રેશન અને હૃદય તથા શ્વસનતંત્ર પર તાણનું જોખમ વધી શકે છે.
ગુજરાત માટે પણ ગરમી અને વરસાદની સ્થિતિ પર નજર રાખવી જરૂરી રહેશે. જોકે, રાજ્યમાં ચોક્કસ કેટલો વરસાદ પડશે અથવા કેટલું તાપમાન વધશે તે જાણવા માટે ભારત હવામાન વિભાગ (IMD)ની સ્થાનિક અને મોસમી આગાહીઓ વધુ ઉપયોગી રહેશે.
શું આ આગાહીથી ગભરાવાની જરૂર છે?
8.57 લાખ વધારાનાં મૃત્યુનો અંદાજ ગંભીર છે, પરંતુ તેને નિશ્ચિત ભવિષ્યવાણી તરીકે સમજવો યોગ્ય નથી. આ આંકડો હવામાનના અનુમાન અને ગરમી તથા મૃત્યુદર વચ્ચેના અગાઉના સંબંધોના આધારે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. વાસ્તવિક પરિણામો હવામાનની સ્થિતિ, લોકોની અનુકૂલન ક્ષમતા અને સરકારો દ્વારા લેવામાં આવતાં પગલાં પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. ગરમીથી થતા નુકસાનને ઘટાડવા માટે સમયસર ચેતવણી, પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા, ઠંડક કેન્દ્રો, હોસ્પિટલોમાં તૈયારી અને બહાર કામ કરતા લોકો માટે સુરક્ષાનાં પગલાં મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ક્લાઇમેટ ઇમ્પેક્ટ લેબના જણાવ્યા મુજબ, અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સમયસર પગલાં લેવામાં આવે તો અનેક લોકોના જીવ બચાવી શકાય છે.
- મહત્ત્વની વાત: સુપર અલ નીનોને કારણે વિશ્વભરમાં ગરમીનું જોખમ વધી શકે છે અને ભારત પર પણ તેની નોંધપાત્ર અસર થવાની સંભાવના છે. પરંતુ 3.73 લાખ કે 8.57 લાખ મોતના આંકડાઓ અંદાજ છે, ખાતરીપૂર્વક થનારી ઘટનાઓની ગણતરી નહીં. આગામી મહિનાઓમાં સત્તાવાર હવામાન આગાહીઓ અને આરોગ્ય વિભાગોની ચેતવણીઓ પર નજર રાખવી સૌથી જરૂરી રહેશે.
