New census rules 2026: દેશમાં આગામી રાષ્ટ્રીય વસ્તીગણતરીની કામગીરી વધુ સુવ્યવસ્થિત અને ઝડપી બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. ગૃહ મંત્રાલયે ‘વસ્તીગણતરી નિયમો, 1990’માં સુધારો કરીને ‘વસ્તીગણતરી (સુધારા) નિયમો, 2026’ જાહેર કર્યા છે. આ સુધારા બાદ હવે વસ્તીગણતરીમાં નોંધણીકાર (Enumerator) તરીકે કામગીરી કરવા માટે માત્ર સરકારી કર્મચારીઓ સુધી જ મર્યાદા રહેશે નહીં, પરંતુ ખાનગી શાળાઓના શિક્ષકો, ક્લાર્ક અને વિવિધ સંસ્થાઓના કર્મચારીઓનો પણ સમાવેશ થઈ શકશે. આ નિર્ણયથી આગામી વસ્તીગણતરી માટે જરૂરી માનવબળ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં મદદ મળવાની અપેક્ષા છે.
ખાનગી શાળાના શિક્ષકોને પણ મળશે જવાબદારી
નવા નિયમો હેઠળ સરકારી શાળાઓ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ દ્વારા સંચાલિત શાળાઓ, સરકારી સહાય મેળવતી શાળાઓ અને બિનસહાયિત ખાનગી શાળાઓના શિક્ષકો પણ વસ્તીગણતરીની કામગીરી માટે પાત્ર બનશે. આ ઉપરાંત સોસાયટી અને ટ્રસ્ટ દ્વારા સંચાલિત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના શિક્ષકોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ વિસ્તરણથી વસ્તીગણતરી દરમિયાન ઘેરઘેર જઈને માહિતી એકત્રિત કરવા માટે વધુ કર્મચારીઓ ઉપલબ્ધ થઈ શકશે. જોકે, પાત્રતા મળવાનો અર્થ એ નથી કે દરેક શિક્ષકની આપમેળે નિમણૂક થશે; વાસ્તવિક નિમણૂક સંબંધિત સત્તાધિકારીઓની પ્રક્રિયા મુજબ કરવામાં આવશે.
બેંક કર્મચારીઓ, ક્લાર્ક અને જાહેર સાહસોના કર્મચારીઓનો સમાવેશ
સુધારેલા નિયમોમાં વહીવટી અને નાણાકીય ક્ષેત્રના કર્મચારીઓ માટે પણ પાત્રતાનો વ્યાપ વધારવામાં આવ્યો છે. તેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો, સ્થાનિક સંસ્થાઓ, જાહેર ક્ષેત્રનાં સાહસો (PSU), વૈધાનિક સંસ્થાઓ, સરકારી તથા ખાનગી બેંકો અને નોંધાયેલ કંપનીઓ સાથે સંકળાયેલા ક્લાર્ક તથા અન્ય જવાબદાર અધિકારીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત નોંધાયેલ સંસ્થાઓ, સોસાયટીઓ અને ટ્રસ્ટોના યોગ્ય કર્મચારીઓ પણ વસ્તીગણતરી નોંધણીકાર તરીકે કામગીરી કરવા માટે પાત્ર બની શકે છે. આ ફેરફારનો મુખ્ય હેતુ વિશાળ પાયે યોજાનારી વસ્તીગણતરી માટે જરૂરી કર્મચારીઓનો વ્યાપ વધારવાનો છે.
રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને પણ સત્તા
નવા સુધારા હેઠળ રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના પ્રશાસનોને સ્થાનિક જરૂરિયાતો પ્રમાણે કર્મચારીઓની પસંદગી કરવા માટે વધુ સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે. જો કોઈ વિસ્તારમાં નિર્ધારિત શ્રેણીઓના કર્મચારીઓ પૂરતા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ ન હોય, તો સંબંધિત પ્રશાસન પોતાના વિવેકથી અન્ય યોગ્ય વ્યક્તિ અથવા કર્મચારીને વસ્તીગણતરીની કામગીરી સોંપવા અંગે નિર્ણય લઈ શકશે. આ જોગવાઈથી અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં માનવબળની ઉપલબ્ધતા પ્રમાણે આયોજન કરવું સરળ બની શકે છે. નિયમ 3 હેઠળની કોષ્ટકમાં કરવામાં આવેલા સુધારા દ્વારા પાત્ર વ્યક્તિઓની શ્રેણીઓ વધુ સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે.
1990થી અત્યાર સુધીના નિયમોમાં અનેક સુધારા
ભારતમાં વસ્તીગણતરીના મૂળ નિયમો 31 ડિસેમ્બર, 1990ના રોજ સત્તાવાર ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયા હતા. ત્યારબાદ બદલાતી જરૂરિયાતો અને વહીવટી માળખાને ધ્યાનમાં રાખીને 1994, 2009, 2018 અને 2022માં તેમાં સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા. હવે 2026ના સુધારા દ્વારા વસ્તીગણતરીની કામગીરીમાં જોડાઈ શકે તેવા કર્મચારીઓની શ્રેણી વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે. આપેલી માહિતી અનુસાર, નવા નિયમો ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થતાં જ અમલમાં આવ્યા છે.
આગામી વસ્તીગણતરી માટે શું બદલાશે?
વસ્તીગણતરી દેશની વસ્તી, રહેઠાણ, સામાજિક સ્થિતિ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ આંકડાઓ એકત્રિત કરવાની રાષ્ટ્રીય કવાયત છે. આ આંકડાઓનો ઉપયોગ સરકારી યોજનાઓના આયોજન અને સંસાધનોના વિતરણ સહિતના અનેક હેતુઓ માટે થાય છે. કર્મચારીઓની પાત્રતા વધારવાથી વસ્તીગણતરી માટે જરૂરી માનવબળની અછત ઘટાડવામાં અને મેદાની કામગીરીને વધુ અસરકારક બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, કામગીરી કેટલી ઝડપથી પૂર્ણ થશે તે નિમણૂક, તાલીમ, આયોજન અને માહિતી એકત્રિત કરવાની વ્યવસ્થા સહિતનાં અન્ય પરિબળો પર પણ નિર્ભર રહેશે.
