India to pass through hormuz: ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષ વચ્ચે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી જહાજોની અવરજવરને લઈને મહત્ત્વપૂર્ણ સમાચાર સામે આવ્યા છે. ઈરાની સંસદની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ સમિતિના ઉપાધ્યક્ષ અમીર હયાત મોકાદ્દમે જણાવ્યું છે કે ભારત, ચીન, ઈરાક અને કતારનાં જહાજોને આ વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થવા માટેની મર્યાદાઓમાંથી છૂટ આપવામાં આવી છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ ચાર દેશોનાં જહાજોની અવરજવરમાં અવરોધ ઊભો કરવામાં આવતો નથી. જોકે, આ નિવેદન ઈરાનના એક વરિષ્ઠ સાંસદનું છે; તેને વિદેશ મંત્રાલયની સત્તાવાર જાહેરાત તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી.
ભારત સહિત ચાર દેશોને હોર્મુઝમાંથી પસાર થવાની છૂટ
ઈરાની મીડિયા સાથેની વાતચીતમાં અમીર હયાત મોકાદ્દમે જણાવ્યું હતું કે ભારત, ચીન, ઈરાક અને કતારનાં જહાજોને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થવાની છૂટ આપવામાં આવી છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે આ દેશોનાં જહાજોને સામાન્ય રીતે અવરજવરમાં રોકવામાં આવતાં નથી અને અમેરિકી દળો પણ તેમને અટકાવતા નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આ વ્યવસ્થા ઈરાન અને સંબંધિત દેશોના પરસ્પર હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવી છે. જોકે, દરેક જહાજ માટે લાગુ પડતી શરતો, છૂટનો વ્યાપ અને તેની અવધિ અંગેની સંપૂર્ણ વિગતો જાહેર થઈ નથી. તેથી તમામ જહાજોને દરેક સંજોગોમાં કોઈ પણ પ્રકારની રોકટોક વિના પસાર થવાની ખાતરી આપવામાં આવી છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
ભારતીય જહાજોને મદદ કરીને દવાઓની આયાત વધારવાનો ઈરાનનો હેતુ
હયાત મોકાદ્દમના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાન ભારતીય જહાજોને હોર્મુઝમાંથી પસાર થવામાં મદદ કરી રહ્યું છે, જેથી ભારતમાંથી દવાઓની આયાત સરળ બની શકે. આ નિવેદન બંને દેશો વચ્ચેના વેપાર અને પરસ્પર જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવેલા નિર્ણય તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. ભારત માટે હોર્મુઝનો દરિયાઈ માર્ગ ઊર્જા પુરવઠાની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ માર્ગમાં અવરજવર ખોરવાય તો તેલ અને ગેસના પરિવહન પર અસર પડી શકે છે. દવાઓ સહિતની અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓનો વેપાર પણ દરિયાઈ પરિવહનની સુરક્ષા અને ઉપલબ્ધતા પર આધારિત રહે છે.
ચીનને રાજકીય સમર્થન મેળવવાનો પ્રયાસ?
ઈરાની સાંસદે જણાવ્યું હતું કે ચીનનાં જહાજોને આપવામાં આવેલી છૂટ પાછળ બેઇજિંગનું રાજકીય સમર્થન મેળવવાનો હેતુ પણ છે. તેમના મતે, ઈરાન દ્વારા વિવિધ દેશોને આપવામાં આવતી છૂટ તેમની સાથેના સંબંધો અને પરસ્પર હિતોને આધારે નક્કી કરવામાં આવી છે. જોકે, ચીન સરકાર તરફથી આ નિવેદન અંગે કોઈ પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી છે કે નહીં તે સ્પષ્ટ નથી. તેથી આ વ્યવસ્થાને ચીનનું રાજકીય સમર્થન મેળવવા માટેનું પગલું ગણાવવું હાલ ઈરાની સાંસદના નિવેદનના સંદર્ભમાં જ યોગ્ય રહેશે.
ભારત અને ચીનનાં જહાજો પાસેથી વસૂલાય છે ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જ
હયાત મોકાદ્દમે જણાવ્યું હતું કે ઈરાન ભારતીય અને ચીની જહાજો પાસેથી ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જ વસૂલે છે, જ્યારે કતારનાં જહાજોને કોઈ ચાર્જ વિના પસાર થવા દેવામાં આવે છે. જોકે, ઈરાકનાં જહાજો પાસેથી પણ ચાર્જ લેવામાં આવે છે કે નહીં તે અંગે તેમણે સ્પષ્ટતા કરી નહોતી. આથી, ચારેય દેશોને અવરજવરની છૂટ મળતી હોવા છતાં તમામ દેશો માટેની નાણાકીય શરતો એકસરખી નથી. ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જની રકમ, વસૂલાતની પદ્ધતિ અને તેના કાનૂની આધાર અંગે પણ વધુ સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની શા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે?
ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વિશ્વના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંથી એક છે. પર્શિયન ગલ્ફના દેશોમાંથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને કુદરતી ગેસ આ માર્ગે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચે છે. આ માર્ગ પર સંઘર્ષ કે અવરજવરમાં અવરોધ ઊભો થાય તો વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠો, તેલના ભાવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર અસર પડી શકે છે. ભારત જેવા ઊર્જાની મોટી માત્રામાં આયાત કરતા દેશો માટે પણ આ માર્ગની સુરક્ષા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
જહાજોની સુરક્ષાને લઈને હવે શું મહત્ત્વનું રહેશે?
ભારત સહિત ચાર દેશોનાં જહાજોને છૂટ આપવામાં આવી હોવાનો ઈરાની સાંસદનો દાવો દરિયાઈ પરિવહન અંગે આશ્વાસન આપતો છે. જોકે, હોર્મુઝમાં વાસ્તવિક સ્થિતિ, જહાજોની અવરજવર માટેની શરતો અને ટ્રાન્ઝિટ ચાર્જ અંગેની સંપૂર્ણ માહિતી હજુ મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે. હાલમાં આ નિવેદનને ઈરાનના સાંસદ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી તરીકે જોવું જોઈએ. જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર અને કોઈપણ સંભવિત પ્રતિબંધ અંગે અંતિમ ચિત્ર જાણવા માટે ઈરાન સરકાર, સંબંધિત દરિયાઈ સત્તાવાળાઓ અને ભારત સરકાર તરફથી મળતી સત્તાવાર માહિતી પર નજર રાખવી જરૂરી છે.
